با نگاهی به هنر فرش معاصر ایران با قالیهایی رو به رو میشویم که بهجای نقوش انتزاعی و تجریدی گیاهی که نقوش رایج فرش ایرانی را تشکیل میدهند، از تصویر به عنوان طرح قالی دستباف استفاده کردهاند.
قالیچههای تصویری یا صورتی، یکی از شاخصههای هنر سده دوازدهم هجری است که در واقع، شیوهای تازه از به کار گرفتن تصاویر چاپی به کمک تار و پودهای قالی ایرانی است. در واقع، با روی کار آمدن سلسله قاجاریان و گسترش جنبش تصویرسازی در ایران، کارکرد فرش از زیرانداز معمولی به تابلو فرش تغییر پیدا کرد. در این مقاله، تلاش کردیم به بررسی تاریخچه تصویرگری در فرش دستباف ایرانی و موضوعات مختلفی که در این فرشها به تصویر کشیده میشدند، بپردازیم. پس پیشنهاد میکنیم تا انتهای مقاله با ما همراه باشید!
قالیچه دستباف تصویری چیست؟
قالیچههای تصویری، قالیچههایی هستند که موضوع آنها بهجای نقش و نگارهای سنتی معمول، پرداختن به انسان و گاه حیوان در مقیاسی غیرمعمول است. در میان انبوده مقالات و کتابهایی که درباره قالیهای دستبافت ایرانی نوشته شدهاند، کمتر اشارهای به قالیچههای تصویری شدهاست. یکی از علل این موضوع، تعداد کم قالیچههای تصویری است که در مقایسه با دیگر فرشهای دستباف ایرانی، محدود و انگشت شمار هستند. از سوی دیگر، این فرشها چون به سلیقه شخصی قالیبافان یا کسانی که آنها را سفارش میدادهاند، بافته شده، چندان جنبه تجاری و صادراتی پیدا نکردهاست.
عمده شهرهایی که در بهوجود آوردن قالیچههای تصویری فعال بودهاند، شهرهای کرمان، کاشان، تبریز و اصفهان هستند.
تاریخچه تصویرگری در فرش دستباف ایرانی
قرار گرفتن تصاویر انسانی بر روی قالی پازیریک، شاید قدیمیترین نمونه تاریخ تصویرگری در ایران است. با توجه به نوع هنر پیش از اسلام در ایران، احتمالاً بافت قالیهایی با تصاویر انسان و حیوان پیش از ظهور اسلام در ایران رواج داشتهاست. این فرض با توجه به یک سند تاریخی از سدههای نخستین اسلام تقویت میشود. مورخان قرن چهارم از قول ابوالعباس محمدبن سهل نوشتهاند که: « من به دوران خلافت منتصر عباسی، روزی وارد یکی از ایوانها شدم که با قالی سوسنگرد مفروش بود و مسندی و نمازگاهی با مخدههای قرمز و کبود آنجا بود. حاشیه فرشها نقشی بود که در آن تصویر آدمها و نوشتههای فارسی بود.» در نمونه فرشهای باقیمانده از دوران صفوی نیز از تصاویر انسان و حیوان برروی فرشها استفاده کردهاند.
چه عواملی بر توسعه قالیچههای تصویری تاثیر گذاشتند؟
در اوایل قرن سیزدهم و قرن چهاردهم هجری قمری، نمونههایی از کارت پستالهای اروپایی به ایران راه پیدا کرد. شباهت زیاد این نمونهها به طبیعت، بسیاری از ایرانیان را در آن زمان به تعجب واداشت. این تصاویر به دست بافندگان روستایی و عشایری هم رسید و نظر آنها را جلب کرد.
دو دسته از افراد در اشاعه تصویری نقش مهمی داشتند، نقاشان قهوهخانهای و نقاشان مذهبی بودند که بر سلیقه هنرمندان دیگر تاثیر زیادی گذاشتند. سازندگان پردههای قلمکار، تصاویری از داستانهای کهن و کلاسیک ایرانی مثل خسرو و شیرین و لیلی و مجنون را بر روی پردههایشان به تصویر کشیدند. این تصاویر توجه فرشبافان شهری و روستایی را بهخود جلب کرد و الگوی کار آنها قرار گرفت.
بررسی تصویرگری فرشهای دستباف دوره قاجار
با وجود آنکه تصویر در بافت فرش از دیرباز در سنت فرشبافی ایرانی وجود داشتهاست، اما در هیچ دورهای به اندازه دوره قاجار این موضوع، تبدیل به یک جنبش و جریان نشد. قالیچههای دستباف ایرانی در دوره قاجار، صرفاً تصویر را در متن فرش و در ترکیب با نقوش سنتی فرش ایران و در ساختارهای طراحی رایج مانند ترنجدار یا شکارگاه به کار نبردهاند، بلکه شیوهای جدید را در فرشبافی پایهگذاری کردهاند که اساساً تصویر را موضوع فرش دستباف قرار دادهاست.
مهمترین ویژگی هنر دوران قاجار، اشاعه تصویرگرایی در هنر ایران بود. قالیچههای دستباف تصویری در این دوران، ابتدا تحت تاثیر کتابهای مصور از داستانهای ادبی، عامیانه و مذهبی، تصاویر پادشاهان و گنجینه هنر تصویری ایران که به واسطه چاپ سنگی تکثیر میشدند، بافته شدند.
کم کم با رواج روزنامهها و آغازهنرعکاسی، تصاویری از شاهان قاجار، بزرگان مملکتی و نویسندگان و سرداران نیز موضوع کار قالیبافان قرار گرفت.
به این ترتیب، فضای هنر قالیبافی ایران از یک فضای تجریدی به یک فضای تصویری تغییر یافت. ویژگی متمایزکننده قالیچههای تصویری از سنت قالیبافی این بود که این قالیچهها برای زیرپا انداختن بافته نمیشدند، بلکه به عنوان یک تابلوی تجسمی برای نصب بر دیوار از آنها استفاده میشد.
موضوع قالیچههای تصویری در دوران قاجار چه بود؟
موضوعاتی که این تابلوهای تصویری جدید به آن میپرداختند، داستانهای ادبی و حماسی، موضوعات مذهبی، تصاویر اشخاص به ویژه شاهان، دراویش و صوفیگری، زندگی عشایر، زنان زیبا، جانوران و موضوعات و تصاویر فرنگی بودند. اما دو دسته شاخص این قالیچهها از نظر موضوعی، عبارت بودند از قالیچههای دستبافت تصویری با موضوع تصاویر شاهانه و قالیچههای دستبافت تصویری با موضوع تصاویر مذهبی.
بررسی تصاویر شاهانه بر فرشهای دستباف ایرانی
این گروه از قالیچههای دستباف ایرانی که پرشمارترین گروه بهشمار میآیند، تصاویری از شاهان ادوار مختلف ایران، پادشاهان اسطورهای، همچون کیومرث و هوشنگ شاه، پادشاهان سلسلههای باستانی ایران همچون خشایارشاه و بهرام گور، پادشاهان سلسلههای پادشاهی اسلامی همچون شاه عباس صفوی و نادرشاه افشار و همچنین شاهان سلسله قاجار شامل فتحعلی شاه، ناصرالدین شاه و به ویژه احمدشاه را در بر میگیرد.
جنبش قالیچههای تصویری در دوران قاجار، هنری مردمی بودهاست و مردم تصویر شاهانی را بافتهاند که از نظر آنها شاهانی نیک به شمار میآمدند و به شاهان ظالم توجهی مانند محمدعلی شاه توجهی نکردهاند.
بررسی تصاویر مذهبی بر فرشهای دستباف ایرانی
پرداختن به تصاویر مذهبی، جنبهای دیگر از وِیژگیهای منحصر به فرد قالیچههای تصویری دوران قاجار است. تصاویری از پیامبراکرم (ص)، امامان معصوم به ویژه امام علی (ع)، امام حسین (ع)، پیامبران بزرگ الهی و فرشتگان مقرب به ویژه جبرئیل و همینطور روایات دینی از جمله موضوعاتی هستند که در این قالیچههای دستباف به آنها پرداخته شدهاست.
علت استفاده از تصاویر مذهبی بر فرشهای دستباف ایرانی چه بودهاست؟
کارکرد اولیه استفاده از تصاویر مذهبی در قالیهای دستباف ایرانی، تعلیم مفاهیم دینی و آشنایی مردم با روایات مذهبی، اتفاقات مهم و افراد مقدس تاریخ دین بوده است.
قالیچههای دستباف تصویری مذهبی با توجه به نوع کارکردشان، در مقام یک اثر هنری تجسمی بهکار میرفتهاند و با توجه به موضوعشان که حتماً نباید زیرپا انداخته میشد، احتمالاً بر دیوار خانه یا مکانهای مذهبی مانند بقعهها و تکایا، بهعنوان نذر یا وقف قرار میگرفتند.
جهت مشاهده و یا خرید فرش دستباف زیبا اینجا کلیک نمایید
حرف آخر
قالیچههای دستباف تصویری دوران قاجار شایسته مطالعه جدی از ابعاد مختلفی هستند که تاکنون مورد توجه قرار نگرفتهاند. مهم است که این آثار هنری را از زوایای دید مختلفی مورد بررسی قرار دهیم. قالیچههای تصویری هرچند نتوانسته سلیقه هنری غربیان را ارضا کنند و از سوی مورخان هنر فرشبافی ایران انحراف و انحطاط بهحساب میآیند، اما آثار هنری منحصر به فردی هستند که جریانی تاثیرگذار را در تاریخ هنر فرش ایران شکل دادند.
1 Comment